Q. HORATIUS FLACCUS • OPERA ET COMMENTARII
CARM. ICARM. IICARM. IIICARM. IVCARM. SAEC.EP.SERM. ISERM. IIEPIST. IEPIST. IIA. P.

varia lectio et testimonia


opus et commentarii • varialectio et testimonia • prosodia et metra
1     prima dicte mihi, summa dicende camena,
dicendi
2     spectatum satis et donatum iam rude quaeris,
queris
3     maecenas, iterum antiquo me includere ludo?
maecenas, iterum antiquo me includere ludo?
mecenasmicenas
inducerereddere
4     non eadem est aetas, non mens. veianius armis
non eadem est aetas, non mens. veianius armis
aeadem
aetas eadem
5     herculis ad postem fixis latet abditus agro,
additus
6     ne populum extrema totiens exoret harena.
ne populum extrema totiens exoret harena.
ne populum extrema totiens exoret harena.
ne populum extrema totiens exoret harena.
nec
tociens
exornet
arænaarena
7     est mihi purgatam crebro qui personet aurem:
8     ‘solve senescentem mature sanus equum, ne
aequum
9     peccet ad extremum ridendus et ilia ducat.’
10     nunc itaque et versus et cetera ludicra pono:
nunc itaque et versus et cetera ludicra pono:
utique
caetera
11     quid verum atque decens, curo et rogo et omnis in hoc sum:
12     condo et conpono quae mox depromere possim.
condo et conpono quae mox depromere possim.
conde
compono
13     ac ne forte roges, quo me duce, quo lare tuter:
14     nullius addictus iurare in verba magistri,
adductus
15     quo me cumque rapit tempestas, deferor hospes.
cunque
16     nunc agilis fio et mersor civilibus undis
versor
17     virtutis verae custos rigidusque satelles,
virtutis verae custos rigidusque satelles,
vereveri
satellis
18     nunc in aristippi furtim praecepta relabor
precepta
19     et mihi res, non me rebus subiungere conor.
et mihi res, non me rebus subiungere conor.
et mihi res, non me rebus subiungere conor.
ac
nunc
20     ut nox longa quibus mentitur amica diesque
21     longa videtur opus debentibus, ut piger annus
lenta
22     pupillis quos dura premit custodia matrum:
patrum
23     sic mihi tarda fluunt ingrataque tempora quae spem
temporaque vespem
24     consiliumque morantur agendi naviter id quod
gnaviter
25     aeque pauperibus prodest, locupletibus aeque,
aeque pauperibus prodest, locupletibus aeque,
aequae
aeque ... aeque – aequem ... æquem
26     aeque neglectum pueris senibusque nocebit.
aeque neglectum pueris senibusque nocebit.
aeque neglectum pueris senibusque nocebit.
aeque neglectum pueris senibusque nocebit.
aequem
neclectum
senibus puerisque
senibusquae
27     restat ut his ego me ipse regam solerque elementis.
rogam
28     non possis oculo quantum contendere lynceus:
non possis oculo quantum contendere lynceus:
oculisoculos
linceus
29     non tamen idcirco contemnas lippus inungui;
30     nec, quia desperes invicti membra glyconis,
nec, quia desperes invicti membra glyconis,
nec, quia desperes invicti membra glyconis,
non
desperas
clyconisgliconis
31     nodosa corpus nolis prohibere cheragra.
nodosa corpus nolis prohibere cheragra.
nolis corpus
chiragrachyragraciragracyragra
32     est quadam prodire tenus, si non datur ultra.
est quadam prodire tenus, si non datur ultra.
aliquaquodamquoddamquondam
ire
33     fervet avaritia miseroque cupidine pectus:
fervet avaritia miseroque cupidine pectus:
fervet avaritia miseroque cupidine pectus:
avaricia
miseraque
cupine
34     sunt verba et voces, quibus hunc lenire dolorem
linire
35     possis et magnam morbi deponere partem.
36     laudis amore tumes: sunt certa piacula, quae te
laudis amore tumes: sunt certa piacula, quae te
laudis amore tumes: sunt certa piacula, quae te
tumens
certe
quete
37     ter pure lecto poterunt recreare libello.
38     invidus, iracundus, iners, vinosus, amator,
erisinhers
39     nemo adeo ferus est, ut non mitescere possit,
mittescere
40     si modo culturae patientem commodet aurem.
pacientem
41     virtus est vitium fugere et sapientia prima
virtus est vitium fugere et sapientia prima
vicium
sapiencia
42     stultitia caruisse. vides, quae maxima credis
stulticia
43     esse mala, exiguum censum turpemque repulsam,
laborem
44     quanto devites animi capitisque labore:
dolaboredolorepericlo
45     inpiger extremos curris mercator ad indos,
inpiger extremos curris mercator ad indos,
impiger
currit
46     per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignis:
per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignis:
per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignis:
per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignis:
pauperie
fugens
tela
ignes
47     ne cures ea quae stulte miraris et optas,
ne cures ea quae stulte miraris et optas,
que
stultae
48     discere et audire et meliori credere non vis?
dicere
49     quis circum pagos et circum compita pugnax
competaconpita
50     magna coronari contemnat olympia, cui spes,
magna coronari contemnat olympia, cui spes,
magna coronari contemnat olympia, cui spes,
contempnatcontemptata
olimpia
pes
51     cui sit condicio dulcis sine pulvere palmae?
cui sit condicio dulcis sine pulvere palmae?
cui sit condicio dulcis sine pulvere palmae?
cui sit condicio dulcis sine pulvere palmae?
cum
conditio
pondere
palme
52     vilius argentum est auro, virtutibus aurum.
est argentum auroest auro argentum
53     ‘o cives, cives, quaerenda pecunia primum est;
‘o cives, cives, quaerenda pecunia primum est;
querenda
est
54     virtus post nummos’: haec ianus summus ab imo
virtus post nummos’: haec ianus summus ab imo
virtus post nummos’: haec ianus summus ab imo
numos
hechoc
cianus
55     prodocet, haec recinunt iuvenes dictata senesque.
prodocet, haec recinunt iuvenes dictata senesque.
edocetpaedocetperdocetpredocet
iuvenesquesenesque et
56     [laevo suspensi loculos tabulamque lacerto.]
[laevo suspensi loculos tabulamque lacerto.]
[laevo suspensi loculos tabulamque lacerto.]
levo
tabulasque
lacerno
57     est animus tibi, sunt mores, est lingua fidesque,
ast linguaet lingualigngua,
58     sed quadringentis sex septem milia desunt:
sed quadringentis sex septem milia desunt:
setsi
desint
59     plebs eris. at pueri ludentes ‘rex eris’ aiunt,
plepsples
60     ‘si recte facies’. hic murus aeneus esto:
‘si recte facies’. hic murus aeneus esto:
facias
aneus
61     nil conscire sibi, nulla pallescere culpa.
nil conscire sibi, nulla pallescere culpa.
nil conscire sibi, nulla pallescere culpa.
nichilnon
conscirebiconsire
at sibitibi
62     roscia, dic sodes, melior lex an puerorum est
est
63     nenia, quae regnum recte facientibus offert,
noenia
64     et maribus curiis et decantata camillis?
decanta
65     isne tibi melius suadet, qui, rem facias, rem,
isne tibi melius suadet, qui, rem facias, rem,
isne tibi melius suadet, qui, rem facias, rem,
hisne
suades
qui rem faciasrem tibi facias rem
66     si possis, recte, si non, quocumque modo, rem,
si possis, recte, si non, quocumque modo, rem,
recte
quocunque
67     ut propius spectes lacrumosa poemata pupi,
puppi
68     an qui fortunae te responsare superbae
an qui fortunae te responsare superbae
an qui fortunae te responsare superbae
fortune
taetu
superbe
69     liberum et erectum praesens hortatur et aptat?
liberum et erectum praesens hortatur et aptat?
liberum et erectum praesens hortatur et aptat?
presens
ortatur
optat
70     quodsi me populus romanus forte roget, cur
71     non ut porticibus sic iudiciis fruar isdem
non ut porticibus sic iudiciis fruar isdem
non ut porticibus sic iudiciis fruar isdem
porticipicibus
iudicisiuditiis
idem
72     nec sequar aut fugiam quae diligit ipse vel odit:
nec sequar aut fugiam quae diligit ipse vel odit:
nec sequar aut fugiam quae diligit ipse vel odit:
nec sequar aut fugiam quae diligit ipse vel odit:
ne
acet
quequem
colitque
73     olim quod volpes aegroto cauta leoni
olim quod volpes aegroto cauta leoni
vulpes
agrotoegroto
74     respondit, referam: ‘quia me vestigia terrent,
75     omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum’.
spectancia
76     belua multorum es capitum. nam quid sequar aut quem?
belua multorum es capitum. nam quid sequar aut quem?
belua multorum es capitum. nam quid sequar aut quem?
bellua
est
quaeque
77     pars hominum gestit conducere publica; sunt qui
par
78     frustis et pomis viduas venentur avaras
frustis et pomis viduas venentur avaras
crustisfructibusfructisfruistis
poms
79     excipiantque senes, quos in vivaria mittant;
excipiantque senes, quos in vivaria mittant;
excipiantque senes, quos in vivaria mittant;
excipiuntque
nivariavinaria
mitantmutant
80     multis occulto crescit res fenore. verum
multis occulto crescit res fenore. verum
res crescit
faenorefoenorevenere
81     esto aliis alios rebus studiisque teneri:
esto aliis alios rebus studiisque teneri:
esto aliis alios rebus studiisque teneri:
alios aliis
studiis rebusque
studiisve
82     idem eadem possunt horam durare probantes?
idem eadem possunt horam durare probantes?
possuntne
hora
83     ‘nullus in orbe sinus bais praelucet amoenis’
‘nullus in orbe sinus bais praelucet amoenis’
‘nullus in orbe sinus bais praelucet amoenis’
urbe
baiis
prælu&prelucet
84     si dixit dives, lacus et mare sentit amorem
locus
85     festinantis eri; cui si vitiosa libido
festinantis eri; cui si vitiosa libido
festinantis eri; cui si vitiosa libido
heri
cuius vitiosa
viciosa
86     fecerit auspicium: ‘cras ferramenta teanum
fecerit auspicium: ‘cras ferramenta teanum
fecerit auspicium: ‘cras ferramenta teanum
faecerit
auspitiumaut spicium
teannum
87     tolletis, fabri’. lectus genialis in aula est:
88     nil ait esse prius, melius nil caelibe vita;
nil ait esse prius, melius nil caelibe vita;
ait
celibe
89     si non est, iurat bene solis esse maritis.
90     quo teneam voltus mutantem protea nodo?
quo teneam voltus mutantem protea nodo?
quo teneam voltus mutantem protea nodo?
quo teneam voltus mutantem protea nodo?
vultumvultus
nodo mutantem prothea vultus
motantem
prothea
91     quid pauper? ride: mutat cenacula, lectos,
quid pauper? ride: mutat cenacula, lectos,
quid pauper? ride: mutat cenacula, lectos,
quid pauper? ride: mutat cenacula, lectos,
quid pauper? ride: mutat cenacula, lectos,
quid pauper? ride: mutat cenacula, lectos,
quod
quid? pauper ride! mutat
rides
ride
motat
caenacula
92     balnea, tonsores, conducto navigio aeque
æquæ
93     nauseat ac locuples, quem ducit priva triremis.
nauseat ac locuples, quem ducit priva triremis.
nauseat ac locuples, quem ducit priva triremis.
nauseat ac locuples, quem ducit priva triremis.
nausiat
anhacut
prima
priva
94     si curatus inaequali tonsore capillos
si curatus inaequali tonsore capillos
si curatus inaequali tonsore capillos
si curatus inaequali tonsore capillos
sic
curtatuscurvatustonsus
inequali
tensore
95     occurri, rides; si forte subucula pexae
occurri, rides; si forte subucula pexae
occurri, rides; si forte subucula pexae
occurioccuritoccurritoccurroocurri
subuca
paexae
96     trita subest tunicae vel si toga dissidet inpar,
trita subest tunicae vel si toga dissidet inpar,
trita subest tunicae vel si toga dissidet inpar,
trito
dissip&
impar
97     rides: quid? mea cum pugnat sententia secum,
rides: quid? mea cum pugnat sententia secum,
rides: quid? mea cum pugnat sententia secum,
rides: quid? mea cum pugnat sententia secum,
quiquod
conpugnat
sentencia
mecum
98     quod petiit spernit, repetit quod nuper omisit,
petit
99     aestuat et vitae disconvenit ordine toto,
estuat
100     diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis?
diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis?
diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis?
edificat
motatmuttat
rotondisrutundis
101     insanire putas sollemnia me neque rides
insanire putas sollemnia me neque rides
putat
solemniasollempnia
102     nec medici credis nec curatoris egere
aegere
103     a praetore dati, rerum tutela mearum
a praetore dati, rerum tutela mearum
pretore
dato
104     cum sis et prave sectum stomacheris ob unguem
cum sis et prave sectum stomacheris ob unguem
cum sis et prave sectum stomacheris ob unguem
cum sis. et prave sectum stomacharis
pravae
sed tum
105     de te pendentis, te respicientis amici.
suspicientis
106     ad summam: sapiens uno minor est iove, dives,
adsumas
107     liber, honoratus, pulcher, rex denique regum,
liber, honoratus, pulcher, rex denique regum,
liber, honoratus, pulcher, rex denique regum,
pulcher honoratus
pulcer
dinique
108     praecipue sanus, nisi cum pitvita molesta est.
praecipue sanus, nisi cum pitvita molesta est.
praecipue sanus, nisi cum pitvita molesta est.
praecipue sanus, nisi cum pitvita molesta est.
precipue
saniis
dum
est

TESTIMONIA


Ln. 1. Servius ad eclog. 8, 11

Ln. 2—9. imitatus est Ovidins trist. IIII 8, 19 sqq.: ‘ne cadat et multas palmas inhonestet adeptus, languidus in pratis gramina carpit equus. miles ut emeritis non est satis utilis annis, ponit ad antiquos, quae tulit arma, Lares. sic igitur, tarda vires minuente senecta, me quoque donari iam rude tempus erat’

Ln. 3. cf ‘antiquo iterum ludo inclusus.. .’ Magistri Conradi canonici Thuricensis fabularius, nov. mus. Helvet. V p. 40

Ln. 4 sq. ‘Veianius — fixis’ Servius ad Aen. I 248

Ln. 8—11. florileg. Nostradam.

Ln. 12. schol. Veronens. Vergil. eclog. 6, 7 p. 73 K.

Ln. 17. Willelmus, vita S. Thomae [ap. Giles. I 307]

Ln. 17. imit. anonymus auctor satirae de lite v. 118: ‘si index custos rigidus legisque magister’ apud Barth. adversar. 7, 18

Ln. 19. Porph. ad epist. I 10, 40

Ln. 19. Hildebertus moral. philos. 991

Ln. 19—21. florileg. Nostradam.

Ln. 23 sq. floril. Nostr.

Ln. 24—26. ‘id — nocebit’ Io. Victor. VI 6, 429

Ln. 26. floril. Nostr.

Ln. 26. cf ecbasis captivi n. 1175: ‘aeque neglectum pueris senibusve nocivum’

Ln. 28. schol. Vossian. Lucan. VI 672 florileg. Nostradam.

Ln. 30—63. florilegium Nostradamense

Ln. 32. Alcuinus de divinis officiis lib. c. 18 p. 1190-a

Ln. 33. cf Columbanus ad Hunaldum v. 7: ‘ardet avaritia caecaque cupidine pectus’

Ln. 33. idemque ad Sethum v. 45: ‘non misera capitur caecaque cupidine rerum’ (cod. Parisin. 8303 saec. X)

Ln. 36 sq. Augustinus de civit. d. V 13 epist. IIII 231, 3 [II p. 1024]

Ln. 39. florilegia Parisina 8069 et 8818-a

Ln. 39. Vincentius Bellovacensis specul. histor. VII 68

Ln. 39 sq. imit. Lactantius de mortibus persecutorum 3: ‘nulla denique — mitesceret’

Ln. 41. ‘virtus — fugere’ Quintil. inst. VIIII 3, 10

Ln. 41. floril. Par. 8069

Ln. 41. vituperavit Lactant. VI 5, 12

Ln. 41. Io. Saresber. met. 4, 30

Ln. 41. cf Quintil. inst. VIII 3, 41: ‘prima virtus est vitio carere’

Ln. 41. Iuvenalis 13, 189: ‘prima docet rectum sapientia’

Ln. 41 sq. ‘virtus — caruisse’ floril. Paris. 8818-a

Ln. 45. floril. Par. 8818-a

Ln. 45. Pseudoacron volgatus ad art. poet. 117, non scbol. Ã im. Statius s. in 2, 91: ‘non vel ad ignotos ibam comes inpiger Indos’

Ln. 45 sq. Vincentius Bellov. spec. hist. VII 68

Ln. 48. cf ecbas. captiv. v. 1129: ‘dicere et audire et meliori credere non vis’

Ln. 50. Priscianus instit. XVIII 27, 284: Attici *στέφεται τῷδε καὶ τόδε*. et Romai ‘coronatur illam rem’ et ‘illa re’, quomodo etiam ‘inducitur’ Horatius: ‘coronari Olympia’

Ln. 52. Columbanus ad Hunaldum v. 9

Ln. 52. Petrus abbas Cluniacensis epist. I 6 [biblioth. Cluniac. p. 628]

Ln. 53. Vincentius Bellovacensis specul. histur. VII 68

Ln. 53. Petrus Cluniacensis epist. I 6

Ln. 53 sq. ‘o — nummos’ florilegium Paris. 8818-a

Ln. 54 sq. ‘haec — prodocet’ schol. Ã epist. I 20, 1

Ln. 58 sq. cf Iuvenalis 5, 132 sqq.: ‘quadringenta tibi siquis deus aut similis dis et melior fatis donaret homuncio: quantus ex nihilo fieres?’

Ln. 59. plebs eris] cf. Gualtheri Alex. V 507: ‘respectu principis huius plebs erit’

Ln. 59 sq. ‘pueri — facies’ Ioannes Victoriensis 4, 1 p. 360 B.

Ln. 60. cf Isidorus origin. VIIII 3, 4: ‘reges a regendo ... recte igitur faciendo regis nomen tenetur, peccando amittitur. Unde et apud veteres tale erat proverbium: rex eris, si recto facias: si non facias, non eris’

Ln. 61. vita Norberti archiepiscopi Magdeburg. additam. [Pertz. XIIII = XII p. 706]

Ln. 62 sq. ‘puerorum — que — offert’ Ioannes Victoriensis 4, 1 p. 860 B.

Ln. 65 sq. florileg. Nostradam.

Ln. 67. cf Arnobius IIII c. 9: ‘quis ad extremum deam Pecuniam esse credat, quam velut maximum numen vestrae indicant litterae donare anulos aureos, loca in ludis atque in spectaculis priora e. q. s.’

Ln. 67. cf Augustin. de civit. dei VII 3: ‘obscurata est dea Pecunia ... cur dea Pecunia Minervae praelata non est?’

Ln. 68—70. florileg. Nostradam.

Ln. 69. cf Seneca de vita beata 4 (beatam vitam dicit): ‘liberum animum et erectum et interritum ac stabilem, extra metum, extra cupiditatem positum’

Ln. 72—80. florileg. Nostradam.

Ln. 73. ‘et Horatius no in poemate quidem humilem generis huius usum patuit in illis versibus: ‘quod dixit aegroto catta leoni’’

Ln. 73. Quintiliani codd. instit. V 11, 20

Ln. 73—75. omisso ‘referam’ Thomas Cantuar. epist. 391 [IIII p. 299 Giles.]

Ln. 74 sq. cf Seneca de vita beata c. 28: ‘nec viam bonam ac malam per se aestimans, sed turba vestigiorum, in quibus nulla sunt redeuntium?’

Ln. 76. cf ecbas. captiv. v. 440: ‘belua multorum capitum visis moribundum?’

Ln. 82—100. florileg. Nostradam.

Ln. 85. cf Ausonius epigr. 71, 2: ‘repperit obscenas veneres vitiosa libido’

Ln. 87. cf glossarium Mai class. auct. VIII 260: ‘genialis lectus, ubi sponsus et sponsa cubant’

Ln. 90. Hildebertus moral. philosoph. p. 980.

Ln. 90. cf Appuleius Osanni p. 7: ‘sed et Horatius eos, qui facile vertunt sententiam et (nec?) deprehendi facile possunt, Proteos vocat’

Ln. 93. ‘nauseat — prima triremis’ glossarium Mai tribus locis [classic. auctor. VIII 381. 494. 580]

Ln. 94—97. ‘si — rides’ [Rufinianus] de schematis lexeos § 18 p. 52 Halm.

Ln. 95 sq. ‘si — tunicae’ glossarium Mai [classic. auctor. VIII 525]

Ln. 95. cf Hieronymus adversus lovinianum lib. II c. 21 [Vallars. II 357-e]: ‘tunc pexa tunica et nigra subucula vestiebaris’

Ln. 97 sq. ‘mea pugnat — repellit — omisit’ Hildebertus moral. philos. p. 980

Ln. 97—100. Vincentius Bellovacensis specul. histor. VII 68

Ln. 98. cf Seneca de vita beata c. 28: ‘fluctuamus aliudque ex alio comprehendimus: petita relinquimus, relicta repetimus’

Ln. 99 sq. ‘diruit — rotundis. aestuat — toto’ Hieronymus comment. in Ecclesiasten c. 3 [Vallars. Ill 409-c]

Ln. 100. Hildebertus moral. philos. p. 980 ‘diruit edificat’ Wernherus de Elmendorf. 831 [German. antiqu. ann. IIII 307 H.]

Ln. 103. cf vita Benedicti abbatis Clusensis c. 8 [Pertz. XIIII = XII 202]: ‘rerum tutela nostrarum’

Ln. 106. cf Ovidius metam. XV 858 de Augusto: ‘sic et Saturnus minor est Iove’

Ln. 106—108. florileg. Nostradam.

Ad graece scripta legenda typus graecus extrahe


GAI M. SEVER • MMDCCLX • MMDCCLXVII